MEMDUH GÜNEY - EGE TELGRAF / İzmir Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı Elektrik, Su, Havagazı, Otobüs ve Troleybüs Genel Müdürlüğünün (ESHOT) 2025 Yılı Sayıştay Denetim Raporu, kurumun mali yönetimi, personel politikaları ve toplu ulaşım hizmetlerinin işleyişine ilişkin önemli tespitleri ortaya çıkardı. Ekim 2026 tarihli raporda, denetim görüşünün dayanağını oluşturan herhangi bir bulguya yer verilmezken, diğer bulgular bölümünde toplam 11 tespit sıralandı. Sayıştay, ESHOT'un mali tablolarının tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varırken, kurumun bazı idari ve mali uygulamalarında mevzuata uyumun sağlanması gerektiğini vurguladı.
ESHOT'UN BÜTÇESİNDE 1,1 MİLYAR LİRALIK FARK
Sayıştay raporuna göre ESHOT Genel Müdürlüğünün 2025 yılı için öngörülen bütçesi 24 milyar 200 milyon lira oldu. Yıl içerisinde gerçekleştirilen bütçe giderleri 17 milyar 651 milyon 33 bin 694 liraya ulaşırken, 6 milyar 548 milyon 966 bin 305 liralık ödenek iptal edildi. Kurumun 2025 yılı net bütçe gelirleri ise 16 milyar 492 milyon 937 bin 435 lira olarak gerçekleşti. Böylece bütçe gelirleri ile giderleri arasında 1 milyar 158 milyon 96 bin 258 liralık fark oluştu. Gelirler bütçede öngörülen seviyenin yüzde 124,01'ine ulaşırken, giderlerin gerçekleşme oranı yüzde 72,94 oldu. Raporda, ESHOT'un faaliyet sonuçları tablosunda enflasyon düzeltmesinin etkisiyle 5 milyar 815 milyon liralık olumlu faaliyet sonucu bulunduğu da belirtildi. Bu tutarın bütçe gelirleri ve giderleri arasındaki farktan farklı bir muhasebe göstergesi olduğu görülüyor.
FAİZ GİDERLERİNDE YÜZDE 234'LÜK ARTIŞ
ESHOT'un mali yapısındaki en dikkat çekici değişimlerden biri faiz giderlerinde yaşandı. Kurumun 2024 yılında 143 milyon 634 bin lira olan faiz giderleri, 2025 yılında 479 milyon 899 bin liraya yükseldi. Böylece faiz giderlerindeki yıllık artış yüzde 234,11 olarak gerçekleşti. Sayıştay raporunda söz konusu artışın, otobüs alımı ve cari giderler için ilave borçlanmaya gidilmesinden kaynaklandığı belirtildi. Mal ve hizmet alım giderleri de aynı dönemde önemli ölçüde yükseldi. 2024 yılında 8 milyar 160 milyon lira seviyesinde bulunan bu harcamalar, 2025 yılında 14 milyar 562 milyon lirayı aştı. Yüzde 78,44'lük artışın temel nedeninin maliyet kalemlerinde yaşanan fiyat yükselişleri olduğu ifade edildi. ESHOT'un sermaye giderleri 1 milyar 734 milyon liraya ulaşırken, İzmir Büyükşehir Belediye Meclisi kararı doğrultusunda İZULAŞ AŞ'ye yönelik 300 milyon liralık sermaye artışı taahhüdü de bütçe giderleri arasında yer aldı.
BELEDİYE ŞİRKETLERİNE YÖNELİK 2,6 MİLYAR LİRALIK ÖDEME TESPİTİ
Denetimin mali açıdan en dikkat çekici bulgularından biri, ESHOT'un hizmet alımı kapsamında çalıştırdığı personele ilişkin belediye şirketlerine yapılan hakediş ödemelerinde ortaya çıktı. Sayıştay, İZELMAN AŞ ve İZENERJİ AŞ'ye yapılması gereken bazı hakediş ödemelerinin tam ve zamanında gerçekleştirilmediğini belirledi. İncelemelerde bazı dönemlerde ödemelerin yapılmadığı, bazı dönemlerde ise vergi ve sosyal güvenlik primi tutarları kadar eksik ödendiği tespit edildi. Raporda, önceki dönemlerden devreden tutarların da yer aldığı hesaplamalarda şirketlere yönelik karşılanmamış yükümlülüklerin 2 milyar 632 milyon 41 bin 618 liraya ulaştığı belirtildi. Denetçiler, hakedişlerin eksik veya gecikmeli ödenmesinin şirketlerin vergi ve sosyal güvenlik yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesini zorlaştırabileceğine, bunun da gecikme zamları ve ilave mali yükümlülükler doğurabileceğine dikkat çekti. Sayıştay, hizmet alımı karşılığında ortaya çıkan hakedişlerin sözleşme ve mevzuat hükümlerine uygun biçimde ödenmesi gerektiğini vurguladı.
ESHOT'TA 470 KİŞİLİK ŞOFÖR AÇIĞI
Raporda ESHOT'un personel yapısına ilişkin dikkat çeken bilgiler de yer aldı. Kurumda 2025 yılı itibarıyla 417 memur, 18 sözleşmeli personel ve 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamında çalıştırılan 4 bin 417 personel bulunduğu belirtildi. Sayıştay'ın fazla mesai incelemesinde ise ESHOT yönetiminin sürücü personel yetersizliğine dikkat çektiği görüldü. Kurum tarafından yapılan açıklamada yaklaşık 470 kişilik sürücü açığı bulunduğu ifade edildi. ESHOT yönetimi, personel eksikliği nedeniyle toplu taşıma hizmetlerinin kesintisiz sürdürülebilmesi için mevcut çalışanlara fazla mesai yaptırıldığını, kırık mesai uygulamaları ve operasyonel ihtiyaçların da çalışma sürelerini artırdığını bildirdi.
BİNLERCE İŞÇİNİN FAZLA MESAİSİ YASAL SINIRI AŞTI
Sayıştay'ın en çarpıcı tespitlerinden biri, işçilerin yıllık fazla çalışma süreleriyle ilgili oldu. İş Kanunu'nda yıllık 270 saat olarak belirlenen sınırın ESHOT bünyesindeki çok sayıda çalışan için aşıldığı belirlendi. Denetim verilerine göre 88 personel 270 ila 300 saat arasında, 740 personel 301 ila 400 saat arasında, bin 160 personel 401 ila 500 saat arasında, 647 personel 501 ila 600 saat arasında fazla mesai yaptı. Ayrıca 195 personelin 601 ila 700 saat, 54 personelin 701 ila 800 saat, 13 personelin ise 801 saatin üzerinde fazla çalıştırıldığı kaydedildi. Bu verilere göre 2 bin 809 personelin yıllık fazla mesaisi 300 saatin üzerine çıktı. 270 ila 300 saatlik grupta bulunan 88 çalışanla birlikte yüksek fazla mesai süreleri tespit edilen toplam personel sayısı 2 bin 897 oldu. Sayıştay, fazla çalışma sürelerinin yasal sınırlara uygun hale getirilmesi gerektiğini belirtirken, ESHOT yönetimi personel açığının giderilmesi ve fazla mesailerin azaltılması amacıyla çeşitli idari tedbirler alındığını açıkladı.
OTOBÜSLERİN YOLCUSUZ KATETTİĞİ MESAFELER MERCEK ALTINDA
ESHOT'un otobüs işletmeciliğinde karşılaştığı maliyet sorunlarından biri de toplu ulaşımda 'ölü kilometre' olarak adlandırılan yolcusuz seyir mesafeleri oldu. Sayıştay, otobüslerin garajlarından hat başlangıç noktalarına veya hat bitiminden garajlarına dönerken yolcu taşımadan katettiği mesafelerin işletme maliyetlerini artırdığını belirledi. İncelemede hat başlangıcı itibarıyla 15 kilometreden fazla ölü kilometreye sahip 36 hat, hat sonu itibarıyla ise aynı mesafenin üzerinde 8 hat bulunduğu tespit edildi. Bu yolculuklarda doğrudan bilet geliri elde edilmemesine rağmen akaryakıt, araç kullanımı ve bakım giderleri oluşuyor. ESHOT yönetimi, boş kilometreleri azaltmaya yönelik veri temelli bir optimizasyon modeli geliştirildiğini, pilot uygulamalarda somut tasarruflar elde edildiğini açıkladı. Ancak mevcut garajların konumu ve kapasite sınırlamalarının sistem genelindeki iyileştirme olanaklarını etkilediği belirtildi. Sayıştay, akaryakıt maliyetlerinin azaltılması ve toplu ulaşımda verimliliğin artırılması için çalışmaların geliştirilmesini istedi.
