HATİCE KÖYLÜ-EGETELGRAF/ Kitapların uzun yıllar boyunca kitaplıklarda beklemesiyle birlikte sayfalarında sararma görülmesi oldukça yaygın bir durum. Özellikle eski kitapların sayfalarında belirginleşen sarı ve kahverengi tonlar, kağıdın zaman içerisinde geçirdiği doğal kimyasal değişimlerden kaynaklanıyor. Kitap doğrudan güneş görmese bile sayfaların zamanla sararması mümkün olabiliyor. Bunun temelinde ise kağıdın yapısında bulunan selüloz ve özellikle odun hamurundan gelen lignin gibi maddelerin havayla ve ışıkla zaman içerisinde tepkimeye girmesi bulunuyor.
KİTAPLAR NEDEN SARARIR?
Kitap sayfalarının sararmasında kağıdın üretiminde kullanılan hammaddeler önemli rol oynuyor. Odun hamurunda doğal olarak bulunan lignin, zaman içerisinde oksijenle tepkimeye girerek kağıdın renginin değişmesine neden olabiliyor. Özellikle lignin oranı yüksek kağıtlarda bu değişim daha belirgin görülebiliyor. Kağıdın üretiminde kullanılan işlemler ve kimyasal maddeler de zaman içerisinde kağıdın dayanıklılığını ve rengini etkileyebiliyor. Bu nedenle bazı kitapların sayfaları yıllar geçmesine rağmen daha açık renkli kalırken, bazı kitaplarda sararma çok daha erken ortaya çıkabiliyor.
KİTAPLARI YAŞLANDIRIYOR
Kitapların sararmasının önemli nedenlerinden biri de havadaki oksijenle gerçekleşen oksidasyon süreci oluyor. Kağıt uzun süre boyunca havayla temas ettiğinde yapısındaki bazı bileşenler zaman içerisinde değişime uğruyor. Bu süreç yalnızca güneş gören kitaplarda gerçekleşmiyor. Kitap karanlık bir kitaplıkta saklansa bile havayla temas etmeye devam ettiği için yıllar içerisinde sayfalarda renk değişimi meydana gelebiliyor.
GÜNEŞ IŞIĞINA DİKKAT
Doğrudan güneş ışığı, kitapların sayfalarındaki sararma sürecini hızlandıran faktörlerden biri olarak öne çıkıyor. Güneş ışığında bulunan ultraviyole ışınları, kağıdın yapısındaki kimyasal değişimleri hızlandırarak hem sararmaya hem de kağıdın zaman içerisinde daha kırılgan hale gelmesine neden olabiliyor. Bu nedenle kitaplıkların pencere önünde veya gün boyunca yoğun güneş alan bölümlerde bulunması, kitapların korunması açısından uygun olmayabiliyor.
NEM VE SICAKLIK DEĞİŞİMLERİ
Kitapların bulunduğu ortamın sıcaklık ve nem koşulları da sayfaların zaman içerisindeki durumunu etkiliyor. Yüksek nem, kağıdın yapısında bozulmaya yol açabileceği gibi küf oluşumu riskini de artırabiliyor. Aşırı sıcak ortamlar ve sık yaşanan sıcaklık değişimleri de kağıdın nem dengesini etkileyerek yaşlanma sürecini hızlandırabiliyor. Bu nedenle kitapların kalorifer, soba veya diğer ısı kaynaklarının hemen yanında tutulmaması gerekiyor.
KİTAPLARIN SARARMASI TAMAMEN DURDURULAMAZ
Kitap sayfalarının zaman içerisinde sararması tamamen engellenebilen bir süreç değil. Ancak doğru saklama koşullarıyla bu değişimin daha yavaş gerçekleşmesi sağlanabiliyor. Kitapların doğrudan güneş ışığından uzak, serin ve kuru bir ortamda tutulması önem taşıyor. Kitaplığın radyatör ve benzeri ısı kaynaklarından uzak bir noktaya yerleştirilmesi de kağıdın korunmasına yardımcı olabiliyor.
RAFLARDA HAVA BOŞLUĞU BIRAKIN
Kitapların raflara aşırı sıkıştırılması yerine aralarında bir miktar boşluk bırakılması, hava dolaşımı açısından fayda sağlayabiliyor. Bunun yanında kitapların üzerinde biriken tozun yumuşak bir fırça veya uygun bir bezle düzenli olarak temizlenmesi de kitapların bakımının bir parçası olarak değerlendiriliyor. Daha uzun süre dayanması istenen kitaplarda ise lignin oranı düşük ve asitsiz kağıt kullanılarak üretilmiş baskılar tercih edilebiliyor. Böylece kağıdın doğal yaşlanma sürecinin daha yavaş ilerlemesine yardımcı olunabiliyor.
