Raymond Roussel’in Imperssions d’Afrique’de inanılmaz ayrıntılarla anlattığı son derece karmaşık makineler daha çok gösteriye ve gösterişe yönelik tasarımlardır. Bu ani servet, onulmaz aşk ve barbitürat kurbanının imgesel’inde yaptığınız, istediğiniz yerden başlayıp istediğiniz yerde bitirmenize izin verilen yolculuk sona erdiğinde, tuhaf bir aldatılmışlık duygusuyla baş başa kalırsınız. Kafka’nın Ceza Sömürgesi’ndeki makinenin işleviyse son derece açık ve nettir: Suçuyla ilgili yasa hükmünü suçlunun etine kazımak. Yazılı kültürün işkencelerle dolu dünyasından uzaklaşırken, eğer yeteri kadar şanslıysanız, kendinizi müziğin ve görüntünün şifa dolu topraklarında bulursunuz. Bu ülkede ilerleyen yolcu, eninde sonunda, kendi kendine şu soruyu sormak zorunda kalacaktır. Nedir insana “Bu filmde SİNEMA var!”, “İşte HAS SİNEMA bu!” dedirten? Dreyer’de, Vigo’da başladığını; Yeni Dalga’da patladığını ve bugün hâlâ seyrek göktaşları halinde zaman zaman yağdığını gördüğümüz o som şey nedir?

A. Bazin, ekranın, gerçekliğe açılan bir pencere değil, tersine, gerçek’i örten, gizleyen, bütünlüğü içinden bir parçasını koparıp bize gösteren bir “kaş” olduğunu söyler (Cahiers yazarlarının alıntılarına güvenerek söylüyorum). Bu kaş’ı delip geçen, bize ulaşan ve fark’ı duyuran ne olabilir?

Bütün sanatlar için geçerli olan elbette sinema için de geçerli: Tek gerçek yargıç zaman’dır. Ama gene de hissedilen bir “fark” var ve insan insan’dır ve yanılmalar pahasına da olsa rahat duramayacak ve kurcalayacaktır.

POLİTİK SİNEMA

Fosilleşmiş bir “politik” sinema eleştirisinin terimleri bize bu konuda yardımcı olamaz. Kurumlaşmış eleştirmenlerden de bu konuda hayır gelmez. Her türlü politik/ideolojik çağrışımdan sıyrılmış bir “emek” kavramından yardım istiyorum. Bir konser kaydını dinlerken, klavsenden çıkan “müzik”in yanı-sıra, tahtanın tahtaya çarpmasından doğan o “öteki” sesi duyduğunuz olur. Bu, yüzeye çıkan “emek”tir. Bir “has sinema” eserinde de emek böyle yüzeye çıkar. Ekranın opaklığını yarar, okunaklı hale gelir. Klaket göstermekten falan söz etmiyorum. Godard’ın Tout va Bien’indeki on küsur dakikalık süpermarket sekansının ilk bir iki dakikası geçtikten sonra gelip fiction’a eklenen o artı şeyden söz ediyorum. Her Truffaut filminde bir ya da birkaç tane olduğu söylenen o “kuvvetli an”lardan söz ediyorum. J.Huston’un The Dead’inin, Antonioni’nin l’Eclisse’sinin finallerindeki yırtılmalardan, Il grido’nun, Mamma Roma’nın, Au Hazard Balthasar’ın, Passion’un (Godard).... onları boydan boya kateden yan anlamlarla yüklü tükenmez şiirlerinden söz ediyorum.

Bütün bu “has sinema” örneklerinde, bir an gelir ki, kaçınılmaz biçimde, fiction’u izlerken, aynı zamanda onun yapımını, yönetimini, montajını, seslendirmesini paylaştığınız duygusuna kapılırsınız. Drama sürer, siz izlersiniz, ama bir kaydırmanın, bir montaj parçasının ya da bir istiarenenin, bir göndermenin mükemmelliğini de ayrıca izler, üretmenin ve yaratmanın hazzını paylaşırsınız. Tıpkı kendi üzerine çöküp kara delikleşen bir yıldız gibi, bir plan/sekans’ın kendi güzelliğinden yırtılmasına, onu yaratan maddi ve entellektüel emeğin Bazin ekranının opaklığını delerek fışkırmasına tanık olmak, yazılı kültürün işkencelerle dolu dünyasından uzaklaşan ve görüntünün ve müziğin şifa dolu topraklarında ilerleyen kişi için, küçük bir Passion yaşamaktır.

Passion’lar güzeldir.