Ülkemizde de 1960 lı yıllarda kurulmuş bir Sinematek vardı. Tam adıyla “Türk Sinematek Derneği” olan bu sivil toplum kuruluşu, 1965 ila 1980 yılları arasında mevcudiyetini sürdürmüş, özellikle 1975 ‘e kadar etkin bir şekilde İstanbul’da faaliyet göstermiş bir sinema merkeziydi. Sinematek ‘in öncü ismi Onat Kutlar olmakla birlikte diğer kurucuları Hüseyin Baş ve Şakir Eczacıbaşı olmuştur. Bu isimlerin yanı sıra Sabahattin Eyüboğlu, Cevat Çapan, Nijat Özön ve Muhsin Ertuğrul gibi dönemin önemli kültür ve sanat insanları da kurucu ve destekçi ekipte yer almışlardı. Türk Sinematek Derneği, dönemin tartışmalarını, problemlerini, çelişkilerini, hayallerini, ekonomik sıkıntılarını, teknik olanaksızlıklarını, amatör ruhunu herhangi bir iktidar odağından ve otoriteden bağımsız kalma isteğini yansıtırken o dönemi biçimlendiren ve o döneme damgasını sivil toplum kuruluşlarından biri olarak öne çıkmıştı denebilir. Dernek döneme damgasını vuran, amatör ruhlu, kar amacı gütmeyen, evrensel kültürün seçkin örneklerini Türkiye’ye getirmeyi önemseyen, kamu çıkarını, toplumsal sorunları merkeze koyan, kültürel kurumların ve aynı zamanda muhalif politik görüşleri benimseyen entelektüel grupların neredeyse temel tüm dinamiklerini çevresinde barındırmış bir oluşum olarak toplumsal yaşamımızda yer almıştı denebilir. Derneğin yayın organı olan “Yeni Sinema “ dergisinde çıkan başyazılarda film çekmek dışında yapılması gereken şeyler de önerilmekte, örneğin o yıllara dek Türkiye’de çok sınırlı ölçüde izlenme olanağı bulunabilen Dünya Sineması -özellikle de Avrupa sanat sineması ve sosyalist ülkeler sineması örneklerinin Dernek tarafından gösterilmesinin sinemaya daha farklı yaklaşacak kuşakların yetişmesi için elzem olduğu belirtilmekteydi. Yine Dernek, teorik içerikli sinema edebiyatının Yeni Sinema dergisi tarafından okuyucuya ulaştırılmasının da sinema entelektüel içeriğinin farkına varılması açısından büyük önem taşıdığı konusuna yayınlarıyla vurgu yapmaktaydı. Dünyada Sinematek ‘ler sinema sanatı açısından önem taşıyan, sinema tarihine geçmiş ancak çoğunluğu ticari sinemalarda gösterilmesine olanak bulmayan filmleri toplayan, restore eden, arşivleyen, koruyan, istenildiğinde bunları profesyonel sinemacılar, araştırmacılar veya meraklı izleyicilerin yararlanması için sunan kuruluşlar olmuşlardır. Türk Sinematek Derneği ise Avrupa’daki benzerleri gibi bir film koruma işlevi yapamamış olsa da Avrupa Sinematekleri ile kurulan yakın işbirliği sayesinde tam bir “sinema klübü” gibi çalışmıştır.
SAYISIZ FİLM
Ticari sinemalarda gösterilmeyen sayısız film burada sinemaseverlerin izlemesine sunulmuştur. Filmler o dönemde mümkün olduğunca altyazılı veya simültane çeviriyle gösterime sunulmaktaydı. Bu süreçte sinemayla ilgili panel, açık oturum, konferanslar düzenlenmiş olup, birçok yabancı sinemacı konuk olarak davet edilmiştir. Örneğin dünyanın ilk sinematekçilerinden ve Fransız Sinematek kurucusu Henri Langlois 1972 yılında derneğin davetlisi olarak İstanbul’a gelmiş ve “Fransız Sinemasının 75.yılı “Toplu gösterisini filmlerini bizzat sunmuştu. Derneğin önemli işleve sahip, 1966 ile 1970 yılları arasında 30 sayı yayınlanmış “Yeni Sinema “dergisine de değinmek gerekir. Dergi Derneğin resmi yayın organı olarak Mart 1966 ‘da yayın hayatına başlamıştır.5 yıllık süreçte bazen üç aylık veya iki sayı bir arada gibi toplam 30 sayı yayınlandıktan sonra yayınına ara vermiştir. Sonradan 1980 yılında 31.ve 32.sayıları yayımlanarak tümden kapanmıştır. Derginin sahipliğini Şakir Eczacıbaşı üstlenirken, yazı kurulunda Onat Kutlar, Hüseyin Baş, Gıovanni Scognamillo ve Sungu Çapan gibi sinema kültürü camiasının önde gelen isimleri yer almıştı. Dergi o zamanın yerleşik sinema kültürüne alternatif bir akım başlatmış ve çıkan yazılarda Türk sinemasının durumu eleştirilmiş ve sinemaya daha gerçekçi ve politik bir yaklaşımın ve Türkiye’de bir sanat sineması yaratılmasının gerekliliğinden söz edilir olmuştur. Dergi toplumcu gerçekçi sinema anlayışı başlarda benimserken zamanla toplumcu gerçekçi sinema anlayışı, yerini yerli ve milliyetçi yorumlara bırakmış, üçüncü dünya sineması, devrimci sinema ve giderek sanat sineması örneklerine Sinematek tarafından daha fazla ağırlık verilmeye başlanmıştı. Türk Sinematek Derneği 12 Eylül 1980 harekatıyla birlikte bu tarihte tümden kapatılmıştır. Bugün Kadıköy Belediyesi bünyesinde Jak Şalom’un kuratörlüğüyle yapılan “Sinematek Yaşıyor.50 yılda 50 film 50 sunum” adlı bir sinema etkinliği ertesinde, 2019 yılında “Sinematek/Sinema Evi “ adıyla kurumsal olarak bir faaliyet sürdürülmektedir.
