Bir baba düşünün. Akşamüstü mutfakta oturmuş, elektrik faturasının son ödeme tarihine bakıyor. Oğlu kapıdan giriyor, ilk haftalığını cebinden çıkarıp masaya bırakıyor. Baba parayı saymadan önce oğlunun eline bakıyor. Başparmağının kenarında ince bir kesik var. “Acıyor mu?” diye soruyor. Çocuk omzunu silkiyor. Sonra babasının önündeki kâğıdı görüp asıl merak ettiği şeyi soruyor. “Yetti mi baba?” Bir memleketin geçim derdini bazen iki kelimeye sığdırır bir çocuk.

Dün Dünya Çocuk Hakları Günü’ydü. Bugün cumartesi. Benim aklım o soruda. Bir çocuğun, kazandığı paranın evin hangi eksiğini kapatacağını bilmesi ne ağır bir bilgidir. Hangimiz kızımızın, oğlumuzun akşam yemeğinde lokmasını saymasını isteriz? Oysa evde para konuşulurken sesimizi ne kadar alçaltsak da çocuklar duyar. Markette kasaya gelmeden sepetten çıkardığımız peyniri de görürler. “Ben zaten istemiyordum” demeyi öğrendikleri yaşı hatırlıyor muyuz?

Bir baba olarak kızımın büyüyünce ne yapmak istediğini anlatmasını seviyorum. Bugün söylediğini yarın değiştirebilsin istiyorum. Çocukluğun insana tanıdığı en güzel serbestliklerden biri bu. Peki eve getirdiği ücret kiraya eklenen bir çocuğun fikrini değiştirme özgürlüğü var mı? Pazartesi sabahı “Ben okuluma dönmek istiyorum” dediğinde annesi ona gönül rahatlığıyla “Dön yavrum” diyebilecek mi? O cümleyi kurmanın bedeli, ay sonunda ev sahibinin karşısında boynunu bükmekse aileye dışarıdan öğüt vermek kolay.

Bir de iş çıkışındaki yolu düşünelim. Aynı yaştaki iki arkadaş otobüs durağında karşılaşıyor. Biri ertesi günkü maçın saatini söylüyor. Öteki, gelebilmek için önce ustasından izin alması gerektiğini anlatıyor. Konuşma birkaç saniye sürüyor. Kimse sesini yükseltmiyor, kimse şikâyet etmiyor. Çocukluğun eksilen kısmı çoğu zaman böyle sessizce kayboluyor. Bir maç kaçıyor, sonra bir doğum günü, sonra okuldan bir arkadaşın telefonuna cevap verecek hâl kalmıyor. Günün sonunda tuttuğumuz hiçbir ücret hesabında bu kayıpların karşısına bir rakam yazılmıyor.

Bazen o çocuğu çalışkanlığıyla överken de durup düşünmek gerekiyor. “Küçücük yaşında eve bakıyor” sözünü gururla söylüyoruz. Çocuk bunu duyunca yorgunluğunu kime anlatacak? Kardeşine defter alabildiği için elbette sevinebilir. Ama bir cumartesi arkadaşlarıyla denize gitmek istediğinde kendisini bencil sanıyorsa, övgümüz omzundaki yükü biraz daha ağırlaştırmış demektir. Yetişkinlerin ona borcu, yorulduğunu söylediği gün de aynı saygıyı göreceğini hissettirmektir.

İzmir’de 9 Kasım’da çocuk işçiliğiyle mücadele ve güvenli çıraklık eğitimi için bir toplantı yapıldı. İzmir Barosu da 20 Kasım için basın açıklaması duyurdu. Bu kentte sözü olan herkesten bir ricam var. Bir sonraki toplantıda masaya bir sandalye daha çekelim. Sabah dükkânı açan, akşam kepengi indirirken hâlâ orada olan gence, ustası yanında yokken soralım. “Bu hafta ne öğrendin? Kaçta çıktın? Canını sıkan bir şey olduğunda kimi arıyorsun?” Sonra cevabını bölmeden dinleyelim.

Bir ustanın yanında meslek öğrenmenin kıymetini bu ülkenin emekçileri iyi bilir. İyi usta, elindeki işi yavaşlatmayı göze alır. Ölçüyü nasıl aldığını gösterir, yanlış kesilen parçanın başında sabırla yeniden anlatır. Öğretmek zaman ister. Bir işyerinde çocuğa durmadan yetiştirmesi gereken siparişler veriliyor, soru sorduğunda “Şimdi sırası mı?” deniyorsa orada hangi eğitimin verildiğini sormak hepimizin hakkı. Hele o çocuk hastalandığında patronun ilk derdi siparişin kime kalacağıysa cevabı da aşağı yukarı biliyoruz.

Sendikacı olarak bu sözün bir kısmını kendi payıma alıyorum. Ücret görüşmelerinde bir hanenin geçimini hesaplarken, bazen farkında olmadan evin bütün yükünü yetişkinlerin taşıdığını varsayıyoruz. Oysa masadaki ekmeğin bir ucundan çocuk tutuyorsa hesabımız eksik. Bir işçinin ücretini savunurken onun evladının okulda kalabilme imkânını da savunuyoruz. Bunu en açık biçimde, işyerinde en az söz hakkı olan gencin karşısında sınayabiliriz. Kapımızı çaldığında onu kim dinleyecek? Anlattıklarının ertesi gün işini kaybetmesine yol açmayacağına nasıl güvenecek?

Kamudan beklediğim de; Okuldan uzaklaşan bir çocuğun evine gidildiğinde ilk soru “Neden göndermiyorsunuz?” olmasın. Önce yol parasını, öğle yemeğini, babanın kaç gündür iş bulamadığını sorun. Sonra o aileye ay sonunu getirmesine yetecek, düzenli ve güvenebileceği bir destek sunun. İşyerine giden denetçi de defterde yazan saatle dükkânın kapandığı saatin birbirini tutup tutmadığına baksın. Çocuğa ulaşmak için bazen bir form daha doldurmaktan çok, akşamüstü aynı sokağa bir kez daha uğramak gerekir.

İzmir’in bir mahallesinde bunu değiştirmenin ölçüsü gayet somut olabilir. Bir öğretmen öğrencisinin haftalardır ilk derste uyukladığını fark ettiğinde arayacağı kişiyi biliyor mu? Belediye o eve yemek desteği ulaştırdığında çocuk okuluna düzenli gidebiliyor mu? Destek kesildikten bir ay sonra kapıyı yeniden çalan var mı? Yılsonunda kaç haneye ulaşıldığını açıklayan yöneticiden, başladığı dönemi sınıf arkadaşlarıyla bitirebilen çocukların hikâyesini de duymak isterim. Çünkü bir ailenin hayatında değişen şeyi en iyi orada görürüz. O sabah çantasını hazırlarken annesine dönüp servis parasını sormasına gerek kalmayan bir çocuk, yapılan işin karşılığını bize her tablodan çok daha iyi anlatır.

Şimdi dönelim mutfaktaki o babaya. Oğlunun uzattığı haftalığı geri verebilse, belki “İlk kazancın, git gönlünden geçeni al” diyecek. Parayı cebine koyarken yüzünün kızarmasını anlayabiliyorum. Ama o faturayı çocuğun önüne koyan geçim düzeninin hesabını babadan soramayız. Dün çocuk haklarını konuştuk. Bugün o hakkın bir evin mutfağında nasıl karşılık bulacağını düşünelim. Ben o babanın, oğlunun gözlerine bakıp şunu söyleyebilmesini istiyorum. “Bu para senin oğlum. Faturayı ben öderim.”