Takvim yaprakları mevsim değişimini işaret ettiğinde, doğa kadar insan bedeni de zorlu bir adaptasyon sürecine girer. Sabah evden çıkarken bizi karşılayan sert ayazın, öğle saatlerinde yerini yakıcı bir güneşe bırakması ve akşam tekrar soğuyan hava, vücudumuzun ısı dengesini koruma mekanizmasını adeta teste tabi tutar. Tıbbi literatürde bu ani ısı dalgalanmaları doğrudan bir enfeksiyon sebebi olarak görülmese de bağışıklık sistemimizin savunma hattında ciddi gedikler açarak hastalıklara davetiye çıkarır. Özellikle sonbahar ve ilkbahar geçişlerinde polikliniklerin dolup taşmasının, soğuk algınlığı ve grip vakalarının hızla artmasının arkasında yatan temel gerçek, çevresel değişimlerle birlikte biyolojik ritmimizin sarsılmasıdır. Vücut bu yeni düzene ayak uydurmaya çalışırken harcadığı ekstra enerji nedeniyle savunma mekanizmalarında geçici bir zafiyet yaşar.
Hava sıcaklıklarındaki ani düşüşler, solunum yollarımızın ilk savunma bariyeri olan burun ve boğaz mukozasını doğrudan etkiler. Soğuk ve kuru hava, üst solunum yollarındaki nem oranını düşürerek virüslerin ve bakterilerin dokulara tutunmasını kolaylaştırır. Normal şartlarda mukus tabakası ve burun içindeki mikroskobik tüycükler, dışarıdan gelen mikroorganizmaları filtreleyerek akciğerlere ulaşmasını engeller. Ancak soğuk havada bu tüycüklerin hareketi yavaşlar ve mukus tabakası kuruyarak işlevini yitirmeye başlar. Üstelik havanın soğumasıyla birlikte insanların açık alanlardan uzaklaşıp kapalı, kalabalık, toplu taşıma araçları veya yeterince havalandırılmayan ofis gibi ortamlara yönelmesi, solunum yoluyla bulaşan enfeksiyonların yayılma hızını katbekat artırır.
SİRKADİYEN RİTM
Bu dönemde bağışıklığı baskılayan bir diğer gizli faktör ise sirkadiyen ritimdeki, yani biyolojik saatimizdeki değişimlerdir. Gün ışığından yararlanma süresinin kısalması, vücudumuzdaki D vitamini sentezini belirgin şekilde azaltırken uyku hormonu olan melatonin ve ruh halimizi düzenleyen serotonin dengesini de derinden etkiler. D vitamini, bağışıklık hücrelerinin aktifleşmesinde ve enfeksiyonlarla savaşmasında kilit bir rol oynar; eksikliği durumunda vücut patojenlere karşı yeterince hızlı ve güçlü yanıt veremez. Ayrıca mevsim geçişlerinin yarattığı halsizlik, yorgunluk ve mevsimsel stres, stres hormonu kortizolün seviyesini yükselterek bağışıklık sisteminin baskılanmasına zemin hazırlar.
Peki, bu geçiş dönemini hastalanmadan atlatmak için günlük yaşamımızda neler yapmalıyız? Öncelikle kıyafet seçiminde tek bir kalın parça yerine ince parçalardan oluşan katmanlı giyinme stratejisini benimsemek, gün içindeki ani sıcaklık değişimlerine karşı vücut ısısını dengede tutmanın en pratik yoludur. Beslenme düzeninde ise mevsimin sunduğu antioksidan zengini sebze ve meyvelere ağırlık vermek gerekir. C vitamini deposu turunçgiller, kivi, nar ve yeşil biber; çinko kaynağı kabak çekirdeği, ceviz ve baklagiller ile bağırsak florasını destekleyen kefir ve ev yapımı yoğurt, bağışıklık hücrelerinin en büyük destekçisidir. Bunun yanı sıra, havalar soğuduğunda azalan susama hissine aldanmamalı, solunum yolu mukozasının nemli kalması için günde en az iki litre su tüketmeye özen göstermeliyiz. Ayrıca bitki çayları ve mevsim sebzeleriyle hazırlanan sıcak çorbalar da hem vücut ısısını dengeler hem de sıvı alımına katkı sağlar.
Mevsim dönüşümleri, bedenimizin doğayla yeniden uyumlanma çabasıdır ve bu süreci sağlıklı atlatmak büyük ölçüde kendi elimizdedir. Her gün aynı saatlerde uyumaya özen göstermek, açık havada kısa da olsa düzenli yürüyüşler yapmak, kapalı mekanları gün içinde sık sık havalandırmak ve el hijyenine dikkat etmek, koruyucu kalkanımızı güçlendirir. Özellikle kalabalık ortamlardan eve dönüldüğünde elleri sabunla yıkamak ve burun içini deniz suyu spreyleriyle temizlemek, virüs yükünü azaltmada oldukça etkilidir. Unutmamalıyız ki dirençli bir bağışıklık sistemi, hastalık kapıyı çaldıktan sonra alınan anlık takviyelerle değil, mevsim geçişlerinde bedenimize gösterdiğimiz bilinçli ve istikrarlı özenle inşa edilir.