Dünya Antalya’da iklimi konuşuyor, savaş meydanlarında doğa yok ediliyor-2

Bülent ÖZGEN

13.11.2026 - 07:36 Yayınlanma

12.11.2026 - 16:47 Güncelleme

Savaşlar yalnızca insanları değil; denizleri, ormanları, tarım alanlarını ve su kaynaklarını da tehdit ediyor. Antalya’da iklim için verilen sözler, denizlerimizin korunması, su kaynaklarımızın güvenliği ve kentlerimizin geleceğiyle anlam kazanacak

Bir tarafta COP31'de iklim krizine çözüm arayan ülkeler, diğer tarafta savaşların gölgesinde kirlenen denizler, tahrip edilen ormanlar, zarar gören tarım alanları ve tehdit altındaki su kaynakları… İnsanlık, kendi geleceğini korumak için bir araya gelirken aynı zamanda yaşadığı gezegenin doğal dengesini de yeniden düşünmek zorunda.

İzmir’den Balıkesir’e: Ege kentleri aynı su sınavıyla karşı karşıya

Ege Bölgesi'nde su sorunu her kentte aynı biçimde yaşanmıyor. İzmir'de artan nüfus ve kentsel tüketim, Manisa'da tarım ve sanayi, Aydın'da sulama ihtiyacı, Balıkesir'de ise hem tarımsal faaliyetler hem de turizm ve yerleşim baskısı su yönetimini daha önemli hâle getiriyor.

İzmir, büyük nüfusu ve yaz aylarında artan su tüketimi nedeniyle su güvenliğini sürekli gündemde tutmak zorunda. Tahtalı Barajı ve diğer içme suyu kaynaklarının durumu, kentin yağışlara ne kadar bağımlı olduğunu gösteriyor. Bunun yanında su kayıplarının azaltılması, şebekelerin yenilenmesi ve arıtılmış atık suların yeniden kullanılması da uzun vadeli çözümün parçaları arasında yer alıyor.

Manisa'da Gediz Havzası'nın korunması ayrı bir önem taşıyor. Tarımsal sulama, sanayi faaliyetleri ve yerleşimlerden kaynaklanan baskılar, havzanın hem su miktarını hem de kalitesini etkiliyor. Gediz Nehri'nin korunması, yalnızca Manisa'nın değil, İzmir Körfezi'ne kadar uzanan geniş bir ekolojik sistemin geleceği açısından da önem taşıyor.

Aydın'da Büyük Menderes Nehri ve çevresindeki sulama alanları, tarımsal üretimin temel dayanaklarından biri. Ancak kuraklık dönemlerinde su ihtiyacının artması, çiftçiler ve diğer kullanıcılar arasında daha dikkatli bir planlama yapılmasını gerektiriyor. Özellikle yeraltı sularının sürdürülebilir kullanımı, bölgenin geleceği açısından belirleyici olacak.

Balıkesir'de ise kuzeydeki kıyı yerleşimleri, Edremit Körfezi ve iç kesimlerdeki tarım alanları farklı su ihtiyaçlarını aynı bölgesel kaynaklarla karşılamak zorunda. Yaz aylarında nüfusun artması, turizm merkezlerinde içme ve kullanma suyu talebini yükseltebiliyor.

Bu kentler için ortak çözüm, su yönetimini belediye sınırlarının ötesinde, havza ölçeğinde ele almak. Çünkü bir kentte kullanılan suyun kaynağı başka bir ilin sınırları içinde bulunabiliyor. Gediz ve Büyük Menderes gibi havzalar, idari sınırları aşan doğal sistemler. Bu nedenle belediyelerin, DSİ'nin, üniversitelerin, tarım kuruluşlarının ve çevre örgütlerinin birlikte çalışması gerekiyor.

Burada önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerekiyor: Su sorunu her yıl ve her bölgede aynı şiddette yaşanmıyor. Tarım ve Orman Bakanlığının 2026 yılı su yılı değerlendirmesinde, Ege Bölgesi yağışlarının son 11 yılın en yüksek seviyesine ulaştığı bildirildi. Ancak tek bir yağışlı dönemin yaşanması, su güvenliğinin kalıcı biçimde sağlandığı anlamına gelmiyor. Yağışın yıl içindeki dağılımı, barajların dolumu, yeraltı sularının yenilenmesi ve tüketim miktarı birlikte değerlendirilmek zorunda (7).

İşte COP31'in yerel yönetimler açısından önemi de burada ortaya çıkıyor. İklim değişikliğine uyum politikaları yalnızca ulusal hedeflerden ibaret kalmamalı; kentlerin su kayıplarını azaltan, atık suları yeniden değerlendiren, yağmur suyunu toplayan ve tarımsal sulamada verimliliği artıran yatırımlara dönüşmeli.

Ege kentlerinin önündeki sınav, yalnızca bugünün su ihtiyacını karşılamak değil; değişen iklim koşullarında gelecek yılların su güvenliğini de sağlayabilmek.

Ege'de tarımı korumak, daha fazla su tüketmek anlamına gelmemeli. Asıl hedef, suyu koruyarak üretimi sürdürmek olmalı. Çünkü su kaynaklarını kaybeden bir bölgede tarımsal üretimin, kırsal yaşamın ve ekonomik sürekliliğin korunması da giderek zorlaşacaktır.

Dolayısıyla Ege kentlerinin su güvenliğini sağlamak, yalnızca barajların doluluk oranlarını izlemek veya yeni su kaynakları aramakla mümkün değil. Bu kaynakların korunması, kirliliğin önlenmesi, atık suların yeniden değerlendirilmesi ve iklim risklerine karşı önlem alınması, doğrudan yerel yönetimlerin sorumluluk alanına da giriyor.

Bu noktada belediyelerin kurumsal yapısı ve teknik kapasitesi önem kazanıyor. İklim değişikliği ve atık yönetimi müdürlükleri yalnızca teşkilat şemasında yer alan birimler olmamalı; yeterli bütçeye, yetkiye ve uzman personele sahip olmalı. Özellikle bu birimlerin yönetiminde çevre mühendislerinin görev alması, çalışmaların bilimsel ve teknik temelde yürütülmesine katkı sağlayacaktır.

Çünkü iklim değişikliğiyle mücadele, tabelalarda değil, kentlerin günlük uygulamalarında ve ölçülebilir sonuçlarında karşılık bulmalıdır.

Ayrıca belediyeler, COP31'de kabul edilecek kararları yalnızca izlemekle yetinmemeli; bu kararların kendi kentlerinde nasıl uygulanacağını da planlamalı. Bunun için belediyelerde COP31 kararlarının ve uluslararası iklim taahhütlerinin takibinden sorumlu uzman birimler oluşturulmalı. Alınan kararların yerel iklim eylem planlarına aktarılması, uygulama takviminin hazırlanması, bütçelerin belirlenmesi ve yıllık ilerleme raporlarının kamuoyuyla paylaşılması sağlanmalı. Böylece Antalya'da verilen sözlerin kentlerde somut karşılığı olup olmadığı da görülebilmeli.

Zirvede alınan kararların gerçek değeri, zirve sona erdikten sonra gösterilecek uygulama kararlılığıyla ölçülecek.

Savaşların çevreye bıraktığı ağır miras: Doğa sınır tanımıyor

İklim değişikliğiyle mücadele için Antalya'da ülkeler bir araya gelirken dünyanın farklı bölgelerinde devam eden savaşlar, çevre üzerinde ağır sonuçlar doğurmayı sürdürüyor. Savaşların insani kayıpları ve ekonomik etkileri kadar, doğaya bıraktığı uzun vadeli zararlar da uluslararası gündemin önemli konularından biri olmalı.

Rusya-Ukrayna savaşı, Orta Doğu'daki çatışmalar ve bölgedeki gerilimler; ormanların, tarım alanlarının, su kaynaklarının, enerji tesislerinin ve sanayi altyapısının zarar görmesi gibi çok yönlü çevresel riskler yaratıyor. Bombardımanlar ve yangınlar hava kirliliğine yol açarken, sanayi tesislerinin veya yakıt depolarının hasar görmesi toprağı ve su kaynaklarını kirletebiliyor.

Bu etkiler yalnızca çatışmaların yaşandığı bölgelerle sınırlı kalmıyor. Kirlenen akarsular, zarar gören kıyı ekosistemleri, kesintiye uğrayan tarımsal üretim ve uzun süre temizlenemeyen savaş atıkları, gelecek kuşakları da etkileyebilecek sorunlar oluşturuyor.

Bu nedenle savaşların çevresel maliyetini değerlendirirken yalnızca bugünkü hasara değil, doğanın kendini yenilemesi için gereken uzun yıllara da bakmak gerekiyor.

Hürmüz Boğazı: Enerji güvenliği ile denizlerin geleceği karşı karşıya

Savaşların çevresel etkisi yalnızca çatışmaların yaşandığı topraklarla sınırlı kalmıyor. Enerji taşımacılığının önemli geçiş noktalarından Hürmüz Boğazı’nda yaşanan güvenlik sorunları, deniz yaşamı ve küresel ticaret açısından da risk oluşturuyor. Petrol ve doğal gaz taşımacılığının yoğun olduğu bu bölgede ticari gemilerin zarar görmesi, olası yakıt sızıntıları ve deniz trafiğinin aksaması, çevresel sonuçları sınırları aşabilecek bir tablo yaratıyor.

Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) 6 Kasım 2026 tarihli kayıtlarında, Orta Doğu ve Hürmüz Boğazı çevresinde doğrulanmış 130 denizcilik olayı yer alıyor. Bazı gemilerde hasar ve can kayıpları bildirilirken, kimi olaylarda kirlilik durumu henüz kesinleşmiş değil. Bu ayrım önemli: Her gemi hasarı büyük bir petrol kirliliği anlamına gelmiyor. Ancak deniz taşımacılığının çatışma ortamında sürmesi, çevresel risklerin sürekli izlenmesini gerektiriyor (9).

Bir tanker kazası ya da büyük bir petrol sızıntısı, yalnızca deniz yüzeyini kirletmekle kalmayabilir. Kıyı ekosistemleri, balıkçılık, deniz canlıları ve bölge halkının geçim kaynakları da uzun süre etkilenebilir. Bu nedenle deniz güvenliği, enerji arzının kesintisiz sürdürülmesi kadar denizlerin ve kıyıların korunması açısından da ele alınmalı.

Bir başka önemli nokta ise enerji güvenliği ile enerji dönüşümü arasındaki ilişki. Savaşlar, ülkelerin kısa vadede petrol ve doğal gaz arzını güvence altına alma çabasını artırabiliyor. Oysa uzun vadeli iklim politikalarının hedefi, fosil yakıtlara bağımlılığı azaltmak ve temiz enerji kaynaklarını yaygınlaştırmak. Kriz dönemlerinde bu hedeflerin geri plana itilmesi, iklim mücadelesinin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.

Savaşın görünmeyen cephesi: Su, toprak ve gıda güvenliği

Savaşların çevreye verdiği zarar çoğu zaman çatışmalar sona erdikten sonra daha açık biçimde ortaya çıkıyor. Tahrip edilen altyapı, kirlenen su kaynakları, kullanılamaz hâle gelen tarım alanları ve biriken yıkıntılar, toplumların yeniden ayağa kalkmasını zorlaştırıyor.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Orta Doğu’daki çatışmaların çevresel sonuçlarına ilişkin değerlendirmesinde, petrol tesislerinde çıkan yangınların hava kalitesini bozabildiğine; kirleticilerin toprağa, yüzey sularına ve yer altı sularına karışabildiğine dikkat çekiyor. Deniz alanlarında bildirilen petrol kirliliği de kıyı toplulukları ve deniz ekosistemleri için ayrı bir risk oluşturuyor. Bölgede su kaynaklarının zaten baskı altında olduğu düşünüldüğünde, su arıtma ve tuzdan arındırma tesislerinin zarar görmesi milyonlarca insanın yaşamını doğrudan etkileyebilecek sonuçlar doğurabilir (10).

Gazze için hazırlanan UNEP değerlendirmeleri de savaşın çevresel maliyetinin boyutlarını ortaya koyuyor. Su ve atık su altyapısındaki ağır hasar, tarım alanlarının zarar görmesi, enkazın büyümesi ve kıyı çevresindeki kirlilik, yalnızca bugünün değil, gelecek yılların da sorunu. Toprak ve su kaynaklarındaki olası kirlenmenin tam olarak belirlenebilmesi için kapsamlı örnekleme ve bilimsel incelemelere ihtiyaç duyuluyor (11).

Ukrayna’daki savaşın çevresel etkilerine ilişkin UNEP’in ön değerlendirmesi ise sanayi tesisleri, enerji altyapısı, doğal alanlar ve su kaynakları üzerindeki baskının uzun vadeli bir çevre ve halk sağlığı sorununa dönüşebileceğini gösteriyor. Bu tür zararların gerçek boyutunu belirlemek için çatışma sona erdikten sonra da saha incelemeleri ve iyileştirme çalışmaları gerekiyor (12).

Burada amaç herhangi bir halkı, ülkeyi ya da toplumu suçlamak değil. Savaşların insani sonuçları zaten ağır; çevre üzerindeki etkileri ise bu yükü gelecek kuşaklara taşıyor. Hangi coğrafyada yaşanırsa yaşansın, kirlenen suyun, bozulan toprağın ve zarar gören denizin bedelini yalnızca bugünün insanları ödemiyor.

İklim taahhütleri ile ulusal çıkarlar arasında zor denge

İklim zirvelerinin en önemli sınavı, ülkelerin ortak hedefler üzerinde anlaşmasından çok, bu hedefleri kendi politikalarına ne ölçüde yansıttığıdır. Çünkü iklim değişikliğiyle mücadele, yalnızca çevre bakanlıklarının ya da uluslararası toplantılara katılan heyetlerin sorumluluğunda yürütülemez. Enerji üretiminden ulaştırmaya, sanayiden tarıma, kentleşmeden dış ticarete kadar pek çok alanda değişim gerektirir.

Ülkelerin ekonomik yapıları, enerji ihtiyaçları ve kalkınma öncelikleri birbirinden farklı. Fosil yakıtlara bağımlı ekonomilerin dönüşümü ile yenilenebilir enerji kaynaklarına daha kolay erişebilen ülkelerin koşulları aynı değil. Gelişmekte olan ülkeler de iklim hedeflerini gerçekleştirirken finansman, teknoloji ve altyapı desteğine ihtiyaç duyuyor. Bu farklılıkları görmezden gelerek bütün ülkelerden aynı hızda ve aynı yöntemlerle sonuç beklemek gerçekçi olmaz.

Ancak farklı koşullar, ortak sorumluluğu ortadan kaldırmıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin COP31 öncesinde yayımladığı değerlendirmeler, ülkelerin iklim politikalarını daha kapsamlı ele almaya başladığını, buna karşılık küresel ilerlemenin hâlâ yeterli olmadığını ortaya koyuyor. Raporda özellikle mevcut hedeflerin uygulanması ve hızlandırılması gerektiği vurgulanıyor (13).

Bu nedenle COP31'de verilecek mesajların yalnızca yeni hedeflerden ibaret kalmaması gerekiyor. Ülkeler hangi adımı, hangi takvimle atacağını; bunun için ne kadar kaynak ayıracağını ve sonuçları nasıl ölçeceğini açıklayabilmeli. Aksi hâlde her zirvede yenilenen taahhütler, günlük yaşamda karşılığını bulmakta zorlanır.

COP31 bir başlangıç mı, yoksa verilen sözlerin yeni bir tekrarı mı?

Antalya'daki toplantının başarısını şimdiden ilan etmek de başarısızlıkla sonuçlanacağını söylemek de doğru değil. Zirve 9 Kasım'da başladı ve müzakereler 20 Kasım'a kadar devam edecek. Dolayısıyla henüz sonuçlanmamış görüşmeler hakkında kesin hüküm vermek yerine, açıklanacak kararları ve bunların uygulanma biçimini izlemek gerekiyor.

COP31 programında 12 Kasım'da dirençli kentler ve yapılaşma, 19 Kasım'da ise uygulamanın güçlendirilmesi başlıkları ele alınacak. Özellikle 19 Kasım'daki “İmece: Enhancing Implementation” başlığı altında kurumsal ve teknik kapasite, yatırıma hazır projeler ve finansmana erişim konularının gündeme gelmesi planlanıyor (14).

Bu başlıklar önemli; çünkü iklim mücadelesinin önündeki sorun artık yalnızca ne yapılması gerektiğini bilmemek değil, bilinen çözümleri hayata geçirebilmek. Belediyelerin, üniversitelerin, özel sektörün ve sivil toplum kuruluşlarının bu sürece katılması; uluslararası kararların yerel ölçekte uygulanmasını kolaylaştırabilir.

Çözüm, verilen sözleri günlük yaşamın parçası hâline getirmek

İklim krizine karşı mücadele, savaşların sona ermesini bekleyerek ertelenebilecek bir konu değil. Aynı şekilde barış ve güvenlik de çevre politikalarından ayrı düşünülemez. Su kaynaklarını korumak, tarım alanlarını sürdürülebilir biçimde kullanmak, denizleri kirlenmeden korumak ve enerji sistemlerini daha dayanıklı hâle getirmek, toplumların güvenliğiyle doğrudan bağlantılı.

Ege Bölgesi'nde bunun karşılığı çok açık: Su kayıplarının azaltılması, tarımsal sulamada verimliliğin artırılması, atık suların uygun standartlarda yeniden kullanılması, kıyı ekosistemlerinin korunması ve belediyelerin iklim risklerine karşı hazırlıklı olması gerekiyor. Bu adımlar yalnızca uluslararası zirvelerin kararlarına değil, yerel ihtiyaçlara ve bilimsel verilere dayanmalı.

COP31'den beklenen de tam olarak bu olmalı: Yeni sözlerin yanında uygulanabilir hedefler, açık takvimler, yeterli finansman ve kamuoyuna hesap verebilen bir izleme sistemi. Çünkü iklim politikalarının başarısı, toplantı salonlarında yapılan konuşmalarla değil, kentlerde azalan su kayıpları, temiz kalan denizler, korunan tarım alanları ve düşen emisyonlarla ölçülecek.

Dünya Antalya'da iklimi konuşurken savaşların doğada açtığı yaralar bize önemli bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Çevre, siyasetlerin ve sınırların ötesinde, bütün insanlığın ortak sorumluluğudur. Gelecek kuşaklara bırakacağımız en değerli miras, tüketilmiş kaynaklar ve onarılması güç bir doğa değil; korunmuş su kaynakları, sağlıklı topraklar ve yaşanabilir bir gezegen olmalı.

Sonuç: Gelecek için söz değil, uygulama zamanı

Antalya’da COP31 kapsamında yapılacak görüşmeler, dünyanın iklim krizi karşısında ortak hareket etme iradesini bir kez daha sınayacak. Ancak asıl başarı, verilen sözlerin ülkelerde, kentlerde ve yerel yönetimlerde uygulanmasıyla mümkün olacak. Ege’de su kaynaklarının korunması, tarımın suya göre planlanması, denizlerin kirlenmesinin önlenmesi ve savaşların doğada bıraktığı tahribatın giderilmesi artık ertelenemez sorumluluklardır.

Çevre, siyasetlerin ve sınırların ötesinde, bütün insanlığın ortak sorumluluğudur. Gelecek kuşaklara bırakacağımız en değerli miras, korunmuş bir gezegen olmalıdır.