PELİN PEKEDİS - EGE TELGRAF/ Büyük Menderes Havzası’nın bereketli topraklarında, Nazilli’nin Esenköy Mahallesi sınırları içerisinde yükselen Arpaz Beyler Konağı ve Kulesi, ilk bakışta bir film dekorunu andırıyor. Yüksek savunma duvarları, mazgallı kulesi ve geniş avlusuyla dikkat çeken yapı, Ege’de benzerine az rastlanan tarihî bir çiftlik kompleksi olarak biliniyor. Ancak dışarıdan hâlâ görkemli görünen yapıların içinde tehlikeli bir sessizlik hâkim. Bakımsızlık, hava koşulları ve yıllar içerisinde büyüyen yapısal sorunlar nedeniyle konağın bazı bölümleri hızla çöküyor.
MASAL ŞATOSUNUN DUVARLARI
Arpaz Kulesi ve Beyler Konağı’nda inceleme yapan Ekosistemi Koruma ve Doğa Sevenler Derneği üyeleri, yapıların durumunun her yıl daha da kötüleştiğine dikkat çekti. Taşların düştüğü, ahşap bölümlerin çöktüğü ve süslemelerin giderek kaybolduğu belirtildi. Bir zamanlar beylerin yaşadığı odaları, misafirlerin ağırlandığı bölümleri ve geniş çiftlik arazisini koruyan duvarlar artık kendi ağırlığını taşımakta zorlanıyor. Zamanında önlem alınmaması hâlinde kompleksin önemli parçalarının geri döndürülemeyecek şekilde kaybedilmesinden endişe ediliyor.
AYDIN’DA AYAKTA KALAN ÜÇ KULEDEN BİRİ
Arpaz Kulesi, Aydın’da günümüze ulaşabilen üç tarihî kuleden biri olarak gösteriliyor. Yapı, sıradan bir gözetleme noktasından çok daha kapsamlı bir savunma düzenine sahip. Taş ve tuğlayla inşa edilen kuleyi çevreleyen duvarlar burçlar ve payandalarla desteklendi. Mazgallar ise içeride bulunanların dışarıyı görebileceği, dışarıdaki saldırganların içeriyi kolayca hedef alamayacağı şekilde tasarlandı.
200 YIL ÖNCE BİR BEY AİLESİ İÇİN YAPILDI
Arpaz yapı topluluğu, 19. yüzyılın başlarında bölgede geniş tarım arazilerini yöneten Arpaz Beyleri tarafından yaptırıldı. Kompleks, Osmanlı’da merkezî yönetimin zayıfladığı ve ayan olarak bilinen yerel güçlerin etkisini artırdığı dönemin izlerini taşıyor. Konağın yalnızca bir ev değil, büyük bir çiftlik işletmesinin yönetim merkezi olduğu anlaşılıyor. Akçay’a kadar uzandığı belirtilen tarım arazileri, bu korunaklı merkezden kontrol ediliyordu.
USTALARI RODOS’TAN GETİRİLDİ
Tarihî kayıtlara göre kule, Arpazlı Hacı Hasan Bey tarafından Sultan II. Mahmut döneminde yaptırıldı. Yapının inşası için Rodos’tan ustalar getirildiği aktarılıyor. Rodoslu ustaların taş işçiliğiyle bölgenin geleneksel konak mimarisi aynı kompleks içerisinde buluştu. Ortaya hem savunma yapısı hem de konforlu bir yaşam alanı olarak kullanılabilecek sıra dışı bir eser çıktı.
BODRUMUNDA ZİNDAN, ÜST KATINDA HAMAM VAR
Kulenin bodrum katında hapishane olarak kullanılan bir bölüm bulunuyor. Giriş katında ise oturma alanlarıyla birlikte hamam ve tuvalet gibi günlük ihtiyaçlara yönelik bölümler yer alıyor. Mazgallı teras katı, çevredeki geniş arazinin gözetlenmesini sağlıyordu. Böylece kulede bulunanlar tehlike anında yapıyı terk etmeden uzun süre yaşayabiliyor ve savunma yapabiliyordu.
KONAĞIN İÇİ KÜÇÜK BİR YERLEŞİM GİBİYDİ
Arpaz yalnızca konak ve kuleden oluşmuyor. Yapı grubunun içerisinde misafirhane, hamam, ahırlar, ambarlar, pamuk deposu, çeşmeler, fırınlar ve farklı üretim işlikleri bulunuyor. Bütün bu bölümler birlikte değerlendirildiğinde Arpaz’ın kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen küçük bir yerleşim düzenine sahip olduğu görülüyor. Güvenlik ve üretim aynı duvarların içerisinde bir araya getiriliyordu.
TARİHİ HARPAŞA’NIN ETEKLERİNDE YÜKSELİYOR
Arpaz Beyler Konağı ve Kulesi, antik Karya kenti Harpasa’nın eteklerinde kurulmuş durumda. Bu konum, yapının hikâyesini Osmanlı döneminden çok daha eski bir geçmişe bağlıyor. Bölgedeki 17. ve 18. yüzyıllara tarihlenen kalıntılar da yapının bugünkü hâlinden önce aynı alanda başka düzenlemelerin bulunduğunu düşündürüyor. Arpaz, antik çağdan Osmanlı’ya uzanan tarihsel katmanların arasında yükseliyor.
ARPAZ BEYLER KONAĞI NEREDE?
Arpaz Beyler Konağı ve Kulesi, Aydın’ın Nazilli ilçesine bağlı Esenköy Mahallesi sınırları içerisinde bulunuyor. Yapı, Nazilli ilçe merkezinin güneyindeki kırsal alanda ve Harpasa Antik Kenti’nin eteklerinde yer alıyor. Özel araçla bölgeye ulaşmak mümkün olsa da son bölümdeki yol ve giriş koşulları değişebiliyor. Yola çıkmadan önce Nazilli Belediyesi veya ilgili kültür kurumlarından güncel bilgi alınması öneriliyor.
