Balıkesir’in Ayvalık ilçesinde tarihin en eski üretim miraslarından biri olan taş baskı yöntemiyle zeytinyağı elde ediliyor. Kökleri 3-4 bin yıl öncesine uzanan geleneksel yöntemde, zeytinler granit taşlar arasında çekirdeğiyle birlikte eziliyor. Çulların içine alınan zeytin hamuru, baskı altında sıkıştırılarak yağ ve suyun birbirinden ayrılması sağlanıyor.
Herhangi bir ısıl işlem ya da kimyasal kullanılmadan gerçekleştirilen üretimde, birkaç dakikalık dinlenmenin ardından yağ suyun üzerine çıkıyor. Böylece zeytin tanesinin doğal meyve suyu olarak nitelendirilen zeytinyağı elde ediliyor.
ZEYTİNLER ÇEKİRDEĞİYLE BİRLİKTE GRANİT TAŞLARDA EZİLİYOR
İnsanlık tarihinin en eski üretim yöntemlerinden biri olarak bilinen taş baskı geleneğinde, dalından toplanan zeytinler granit taşlar arasında öğütülüyor. Çekirdeğiyle birlikte ezilen zeytinler hamur haline getirildikten sonra çulların içerisine alınıyor.
Hazırlanan zeytin hamuru, baskı sisteminde üst üste istiflenerek sıkıştırılıyor. Bu işlem sonucunda hamurun içerisindeki su ve yağ ayrışıyor. Yağın sudan daha hafif olması sayesinde yaklaşık 5 dakika bekletilen karışımda zeytinyağı yüzeye çıkıyor ve kaydırma yöntemiyle toplanıyor.
“ZEYTİNİN ÇEKİRDEĞİNDEKİ ŞİFA DA YAĞA KARIŞIYOR”
Ayvalık’a bağlı Mutluköy’de 6. dönem muhtarlık yapan çiftçi Erdinç Tügen, ailesinden miras kalan taş baskı geleneğini sürdürdüklerini söyledi.
Geleneğin dedesinden babasına, babasından kendisine ve çocuklarına aktarıldığını belirten Tügen, taş baskı yönteminin geçmişten bugüne geçirdiği değişimi de anlattı.
Eskiden taşların hayvan gücüyle döndürüldüğünü ifade eden Tügen, 1930’lu ve 40’lı yıllarda elektriğin gelmesiyle sistemin makineleşmeye başladığını ancak üretimin temel yönteminin değişmediğini kaydetti.
Tügen: "Taşa zeytinimizi atıyoruz. Taşa attıktan sonra taş dönüyor ve zeytin tanesini öğütüyor, hamur haline getiriyor. Çekirdeği ile birlikte eziyor. Çekirdeği ile birlikte ezdiği için de çekirdeğin içerisindeki de şifa değerleri, antioksidanları zeytinyağına karışıyor. Hamurları çullarımızın içerisine aldıktan sonra baskımızın üzerine üst üste istifliyoruz. Sıkıştırma usulü sıkıştırarak ezmiş olduğumuz zeytin hamurunun içerisindeki su ve yağı alıyoruz. Yağ sudan hafif olduğu için de bir 5 dakika bekledikten sonra suyun üzerine yağımız çıkarak üstünden kaydırma ile yağını alıyoruz" dedi.

ISIL İŞLEM UYGULANMADAN ZEYTİNYAĞI ELDE EDİLİYOR
Zeytinin bir meyve olduğunu vurgulayan Tügen, taş baskı yönteminde herhangi bir ısıl işlem ya da kimyasal kullanılmadığını belirtti. Elde edilen zeytinyağını taze sıkılmış doğal meyve suyuna benzeten Tügen, üretim sırasında işlem uygulanmamasının zeytindeki bileşenlerin korunmasını sağladığını dile getirdi.
Tügen, bu yöntemle elde edilen yağda zeytinin vitamin, mineral, antioksidan ve önemli bileşiklerinin korunduğunu ifade etti.
TAŞ BASKIDA VERİM VE MALİYET FARKI FİYATA YANSIYOR
Geleneksel taş baskı yöntemi ile kontinü sistemler arasındaki üretim farkına da değinen Tügen, taş baskıda 1 kilogram yağ elde etmek için daha fazla zeytin kullanılabildiğini belirtti.
Bu durumun üretim maliyeti ve verim farkını beraberinde getirdiğini aktaran Tügen, söz konusu farkın zeytinyağının fiyatına da yansıdığını kaydetti. Tügen, geleneksel üretimde harcanan emeğin ise şifa değeri açısından karşılığını verdiğini sözlerine ekledi.
MUTLUKÖY’DE GELENEK GELECEK KUŞAKLARA AKTARILIYOR
Ayvalık’ın Mutluköy Mahallesi’nde sürdürülen taş baskı yöntemi, aile içinde kuşaktan kuşağa aktarılan üretim miraslarından biri olmayı sürdürüyor. Elektrikle birlikte sistemin makineleşmesine rağmen zeytinlerin taşlarda ezilmesi, çullarda sıkıştırılması ve yağın sudan ayrıştırılması gibi temel aşamalar korunuyor.
Taş baskı yöntemiyle elde edilen her damla zeytinyağı, Ayvalık’ta geçmişten bugüne taşınan geleneksel üretim kültürünün izlerini yaşatıyor.





